اقتصاد

چالش ها و فرصت های توسعه اکوتوریسم در ایران

۴ حمل (فروردین) ۱۴۰۱ – ۲۴/ ۳/ ۲۰۲۲

نویسنده : علی عزیزی

aliazizi89m@gmail.com

مقالۀ «چالش ها و فرصت های توسعه اکوتوریسم در ایران» به نویسندگی علی عزیزی در “هفتمین کنفرانس بین المللی گردشگری، فرهنگ و هنر”

چکیده

موقعیت جغرافیایی ویژه و تنوع پدیده های طبیعی باعث شده تا ایران به عنوان پنجمین کشور دارای تنوع طبیعی جهان شناخته شود. این در حالی است که علی رغم برخورداری از جاذبه های طبیعی فراوان اکوتوریسم کشور با مشکلات و موانع گوناگونی در جذب طبیعت گرد مواجه بوده که مانع از گسترش آن شده است. براین اساس هدف این پژوهش «شناخت مواقع موثر در جذب طبیعت گرد و ارائه راهکارهای مناسب برای توسعه اقتصادی اکوتوریسم» است. نوع پژوهش «کیفی» و روش آن «توصیفی–تحلیلی» است که با بررسی منابع استادی و کتابخانه ای انجام شده است. یافته های پژوهش بیانگر وجود چالش های فراوان در صنعت اکوتوریسم کشور است، به گونه ای که سالانه درحدود ۹۰ دلار از سهم تولید ملی هر خانوار ایرانی برای رونق توریسم و اکوتوریسم به بازار جهانی توریست پرداخت می شود؛ در حالی که از این بازار سهم اندکی به ایران اختصاص می یابد.

کلید واژه ها: اکوتوریسم، توسعه، توسعه پایدار، چالش، فرصت، گردشگری

مقدمه

رویکرد به اکوتوریسم به عنوان الگوی فضایی گردشگری در طبیعت، امروزه مورد توجه فراوانی قرار گرفته است. در سال های کنونی، توسعه پایدار نیز به عنوان روشی نو مطرح شده تا جوامع بتوانند بدان وسیله درباره سطح زندگی، عدالت اجتماعی و حفظ منابع بیندیشند. (۲۰۰۰ ,English Tourist Board ) اکوتوریسم یا گردشگری در طبیعت، از گونه های مهم گردشگری است که بیش ترین سازگاری را با توسعه دارد. در حال حاضر اغلب کشورهای جهان در رقابتی تنگاتنگ و نزدیک، در پی بهره گیری از توانمندی های کشور خود هستند تا بتوانند سهم بیشتری از درآمد ناشی از صنعت توریسم را به خود اختصاص دهند و با ساده ترین شکل ممکن به اشتغال زایی بپردازند. (مولایی هشتجین و خشنود، ۱۳۸۶ : ۱) کشور ما با برخورداری از انواع مختلف جاذبه های گردشگری، تاکنون نتوانسته از این مزیت به خوبی استفاده کند. با وجودی که مناطق طبیعی کشور می تواند یکی از جاذبه های ارزشمند برای جذب گردشگران داخلی و خارجی به شمار آید، اما برنامه ریزی برای استفاده از این شرایط هنوز در ابتدای راه است و کار مهم و اساسی برای بهره برداری از جاذبه های طبیعی صورت نگرفته است.

بر اساس برآورد WTO در حالی که رشد عمومی صنعت توریسم برای نخستین دهه پیش رو (۲۰۰۰ تا ۲۰۱۰) بین ۳/۴ تا حداکثر ۶/۷ درصد پیش بینی می شود، یافته های موجود بیانگر آن است که بیشترین قسمت از این رشد در بخش اکوتوریسم به وقوع پیوسته و به طور کلی رشد این بخش بین ۱۰ تا ۳۰ درصد خواهد بود. به این ترتیب انتظار می رود تا یک دهه دیگر شمار طبیعت گردان که اکنون ۷ درصد از کل مسافران جهان را شامل می شود ، به بیش از ۲۰ درصد برسد.

ایران سالانه در حدود یک میلیارد دلار بابت مسافرت های اتباع خود پرداخت می نماید. به تعبیری هر خانوار ایرانی که به طور متوسط پنج عضو دارد، سالانه ۸۵ دلار از سهم تولید ملی خود را بابت رونق این بخش به بازار جهانی توریست می پردازد؛ بدون آنکه از این بازار سهمی برده باشد. (ظهوریان و امیری، ۱۳۸۴ : ٤٢٦) این مساله ضرورت توجه به موانع و چالش های توسعه اکوتوریسم را در کشور مطرح می نماید. ضمن اینکه ایران دارای فرصت های بی نظیری است که می تواند از آنها در راستای توسعه اکوتوریسم خود بهره گیرد. در این ارتباط تاکنون پژوهش مستقلی صورت نگرفته و اکثر پژوهش های انجام شده به بررسی موانع و راهکارهای توسعه گردشگری در کشور پرداخته اند. در حالی که توسعه اکوتوریسم، نیاز به شناخت دقیق چالش ها و ارایه راهکارهای موثر برای توسعه آن دارد. رستمی (۱۳۸۲)، سقائی (١٣٨٤)، نعمتی (۱۳۸۴)، ذوالفقاری (۱۳۸۴)، لطفی و رئیسی (۱۳۸۴)، زارع (۱۳۸۴)، رحیمی (١٣٨٤)، درویش متولی و همکاران (۱۳۸۴)، ساحتی مهر (۱۳۸۴) و بیک محمدی (۱۳۸۵) موانع و راهکارهای گسترش گردشگری را بررسی و ارایه نموده اند.

از جمله پژوهش هایی مرتبط با موضوع که به نحوی چالش های اکوتوریسم کشور را مطرح کرده اند، می توان به پژوهش رضوانی (۱۳۸۴) اشاره نمود که پیامدهای زیست محیطی گردشگری را در حوضه آبخيز سد لتیان با استفاده از مدل SWOT مورد بررسی و تحلیل قرار داده است. شایان و همکاران (۱۳۸۶) موانع و مشکلات ژئوتوریسم در ایران را با تاکید بر موقعیت ژئوتوریسم بیابان لوت مطرح می نمایند. ضرابی و همکاران (۱۳۸۵) در پژوهشی تحت عنوان «برنامه ریزی توسعه فضایی اکوتوریسم استان سیستان و بلوچستان»، با بهره گیری از روش Z – Score، جاذبه های اکوتوریسم استان سیستان و بلوچستان را سطح بندی نموده و راهکارهای لازم را برای توسعه اکوتوریسم استان ارایه نموده اند. ضرابی و رخشانی نسب (۱۳۸۵) نقاط اکوتوریستی شهر اصفهان را سطح بندی نموده و لزوم بهره گیری از توانمندی های فضایی آن را برای رونق اکوتوریسم شهری ضروری دانسته اند. همچنین ضرابی و همکاران (۱۳۸۸) کاربرد مدل تحلیل خوشه ای را در تحلیل فضایی اکوتوریسم ناحیه سیستان بررسی نموده و ضمن معرفی پتانسیل های موجود، به شناخت تفاوت های فضایی و ارایه راهکارهای موثر برای افزایش جذابیت فضاهای اکوتوریستی سیستان مبادرت نموده اند .

در پژوهش حاضر سعی شده تا با توجه به شناخت نگارنده از مناطق و پتانسیل های اکوتوریستی کشور و آشنایی با صنعت اکوتوریسم، چالش ها و چشم اندازهای توسعه طبیعت گردی در ایران مطرح شود.

مبانی نظری

توریسم دارای اشکال مختلف و انواع گوناگونی است که بسته به شرایط محیطی، متفاوت است. (۳۴ : ۲۰۰۰ , Cater) اکوتوریسم رویکرد جدید گردشگری در طبیعت بوده که در سال های اخیر مطرح شده است. اینگونه از گردشگری در قرن بیست و یکم از چنان اهمیتی برخوردار می شود که سازمان ملل متحد قرن حاضر را قرن اکوتوریسم نامیده است. اکوتوریسم یا گردشگری در طبیعت، از انواع توریسم مسئولانه است که هدف اصلی آن حفاظت از محیط زیست و سود رسانی به جوامع محلی است. این الگوی فضایی، دربرگیرنده گونه های متفاوتی از گردشگری شامل گردشگری زیست محیطی، گردشگری دریایی، گردشگری ورزشی، گردشگری صید و شکار، گردشگری و جمع آوری گیاهان و حیوانات و نظیر این هاست (پاپلی یزدی و سقایی، ۱۳۸۵ : ۲۱۶)

به اعتقاد گود وین گردشگری مبتنی بر طبیعت همه انواع گردشگری، یعنی گردشگری متمرکز، گردشگری با انگیزه های هیجان طلبی، و گردشگری با پیامدهای خفیف را شامل می شود که در آنها انگیزه اصلی بهره برداری از طبیعت وحشی و دست نخوره همراه با گونه ها و زیستگاه های جانوری، سیماهای طبیعی و رودخانه های جذاب و تماشایی است. (Goodwin, 1995: 130) به عبارت دیگر گردشگری مبتنی بر طبیعت، مسافرت به منظور لذت بردن از نواحی طبیعی دست نخورده و مشاهده نزدیک حیات وحش گیاهی و جانوری است. ( وارثی و رخشانی نسب، ۱۳۸۴ : ۳۰۳ )

فنل معتقداست اکوتوریسم نوعی گردشگری در طبیعت است که تأثیرات اندکی رابر محیط زیست و منابع طبیعی وارد نموده ودر حفظ و بقای گونه ها و زیستگاه های طبیعی سهیم است (فنل، ۱۳۸۵ : ۶۳)، والاس و پیرس اکوتوریسم را سفر به مناطق طبیعی تقریباً دست نخورده که به منظور مطالعه و کسب لذت انجام می شود، می دانند ( ۸۴۴ : ۱۹۹۶ , Wallace & pierce) در واقع اکوتوریسم به آن نوع از توریسم اطلاق می شود که مبتنی بر مسافرت هدفمند به مناطق نسبتاً طبیعی، برای مطالعه، لذت جویی و استفاده معنوی از مناظر گیاهان و جانوران و هر نوع جنبه فرهنگی معاصر یا گذشته موجود در این مناطق است (مجنونیان ، ۱۳۸۱ : ۵)

مواد و روش ها

پژوهش حاضر از نوع پژوهش های «کیفی» بوده که به روش «توصیفی- تحلیلی» انجام شده و منابع اسنادی و کتابخانه ای بخش مهمی از اطلاعات پژوهش را شامل می شود. علاوه براین، شناخت نگارنده از صنعت اکوتوریسم و نیز آشنایی با جاذبه های اکوتوریستی ایران مدنظر بوده است.

معرفی منطقه مورد مطالعه

این پژوهش به بررسی «چالش ها و فرصت های توسعه اکوتوریسم» در ایران می پردازد. ایران از نظر ویژگی های طبیعی و جاذبه های اکوتوریستی از موقعیت ممتاز و کم نظیری در بین کشورهای جهان برخوردار است. وجود رشته کوه های البرز و زاگرس در شمال و غرب کشور به عنوان مانعی در برابر توده های هوای مرطوب دریای خزر و دریای مدیترانه و دریای سرخ، باعث شده تا رطوبت توده های مذکور در دو طرف رشته کوه های البرز و زاگرس به نسبت یکسانی توزیع نشده و در نتیجه بخشی از کشور از رطوبت و بارش کافی برخوردار بوده و بر عکس قسمت اعظم آن با خشکی هوا و گسترش نواحی بیابانی مواجه باشد. چنین ویژگی اقلیمی طیف وسیعی از پدیده های جذاب طبیعی را برای اکوتوریست ها به ارمغان آورده است. علاوه بر این، سایر ویژگی های طبیعی کشور به ویژه ساختار زمین شناسی آن به گونه ای است که در کنار هزاران جاذبه طبیعی، می تواند جاذب طبیعت گردان ماجراجو باشد. علی رغم همه توانمندی ها، به دلایل گوناگونی از چشم انداز طبیعی کشور بهره چندانی گرفته نشده و توسعه طبیعت گردی در ایران (مانند گردشگری) همواره با چالش ها و موانع متعددی روبرو است .

بحث
چالش های اکوتوریسم ایران

به طور کلی عمده ترین چالش های اکوتوریسم کشور را می توان به صورت زیر بیان نمود:
۱- کمبود امنیت در مناطق کویری و بیابانی ایران،
۲- کمبود و نارسایی خدمات زیربنایی مانند راه ها که در فصل زمستان (سرما) در مناطق شمالی، شمال غرب و غرب کشور و در فصل تابستان (گرما) در مناطق شرقی به دلیل وقوع طوفانه ای گرد و غبار حادثه خیز هستند،
۳- عدم شناخت کامل پدیده های جذاب اکوتوریستی کشور و شناسایی آنها به اکوتوریست ها،
۴- عدم وجود امکانات فرودگاهی در مناطق مستعد طبیعت گردی و لغو بسیاری از پروازهای هوایی در فصل زمستان به دلیل شرایط نامساعد جوی،
۵ – کمبود مدیران متخصص در امر اکوتوریسم و عدم وجود رشته طبیعت گردی و مدیریت مناطق اکوتوریستی در دانشگاه های کشور،
۶- نبود علایم راهنما و هشداردهنده در مسیرهای خطرناک اکوتوریستی،
۷ – عدم سهولت در تهیه ویزا و روادید برای ورود طبیعت گردان خارجی به کشور،
۸- عدم آشنایی با روش زندگی و تعاملات طبیعت گردان که موجب می شود بازدید آنها از نواحی اکوتوریستی کشور تداوم نیابد،
۹ – شکاف فرهنگی بین جامعه میزبان و میهمان،
۱۰- عدم پاسخگویی هتل ها و مراکز اقامتی به نیاز طبیعت گردان،
۱۱- عدم درک ارزش واقعی منابع طبیعی کشور توسط مردم (جامعه میزبان)،
۱۲- عدم رشد و آگاهی جامعه به منظور بهره گیری از سایر مناطق تحت مدیریت کشور حتی بخش گسترده ای از مناطق کویری و بیابانی (صبوری و یوسفی، ۱۳۸۶ : ۱۰۱)،
۱۳- تمرکزگرایی شدید در برنامه ریزی های توسعه گردشگری و طبیعت گردی،
١٤- نگرانی از تاثیرات سوء فرهنگی ناشی از توسعه اکوتوریسم.

فرصت های توسعه اکوتوریسم ایران

على رغم وجود موانع متعدد، فرصت های بسیار زیادی نیز برای توسعه اکوتوریسم کشور وجود دارد که می توان آنها را به صورت زیر بیان نمود:
۱- قرارگیری ایران در مسیر جاده ابریشم و راه ارتباطی بین دنیای غرب و شرق ، می تواند ایران را به عنوان یکی از اکوتوریست پذیرترین کشورهای دنیا تبدیل نماید،
۲- ایران با داشتن یک میلیون و ۲۰۰ هزار تپه و ۱۵۰ هزار اثر تاریخی و منابع متنوع جزو ده کشور اول دارای جاذبه های گردشگری دنیا و پنج کشور اول در زمینه تنوع و جذابیت اکوتوریسم دنیاست (سقایی، ۱۳۸۶: ۴۵۵)،
۳- تنوع اقلیمی در کشور به گونه ای است که مسافرت را در همه فصول سال برای طبیعت گردان داخلی و خارجی امکان پذیر می نماید،
٤- تنوع پوشش گیاهی در مناطق مختلف کشور از جمله جاذبه های مهم طبیعی است که همه ساله گردشگران و طبیعت گردان زیادی را به سوی خود جذب می کند،
۵ – وجود سواحل مرجانی در سواحل جنوبی کشور از توان های مهم گردشگری ساحلی ایران محسوب می شود،
۶- فقط ١٤ درصد از زمین های ایران قابل کشت و زرع است. ۸ درصد اراضی ایران بیابانی و جنگلی، ۵۵ درصد مراتع طبیعی و ۲۳ درصد کویری است (صبوری و یوسفی، ۱۳۸۶: ۱۰۲) که پتانسیل قابل توجهی در جذب اکوتوریست محسوب می شود،
۷ – موقعیت دریایی و ساحلی ایران (وجود دریاچه خزر در شمال کشور و خلیج فارس و دریای عمان در جنوب)، بر غنای اکوتوریسم آن افزوده است،
۸ – وجود دریاچه های داخلی (دریاچه های ارومیه، هامون، حوض سلطان، هامون جازموریان، نمک، زریوار، بختگان یا نیریز، مهارلو و … ) بیش از ٢٦٠٠٠ کیلومتر از خطوط ساحلی ایران را تشکیل می دهد که موقعیت ممتازی را برای کشور فراهم کرده است،
۹٫ موقعیت ژئومورفولوژیکی کشور به گونه ای است که می توان بهترین و نادرترین مناظر ژئومورفولوژیکی (آتشفشان های فعال و نیمه فعال دماوند، سبلان، تفتان و … گل فشان ها، غارها، تپه های ماسه ای، سواحل پلاژیک، پادگانه های ساحلی، جزایر جنوب کشور، سواحل بالا آمده، آبشارها و … ) را در ایران ملاحظه نمود،
۱۰. کوه ها و ناهمواری های ایران پتانسیل بسیار فراوانی از ورزش های کوهستانی (دامنه نوردی، کوهنوردی، صخره نوردی و …) برای کشور فراهم آورده است. متوسط ارتفاع کشور تقریبا ۱۲۰۰ متر است. این رقم می تواند قابل توجه باشد، زیرا این ویژگی ارتفاعی ، فقط در چند کشور نسبتا معدود جهان مانند اسپانیا (با ارتفاع متوسط ۶۰۰ متر ) ، ترکیه ، مکزیک ، تبت و بولیوی به چشم می خورد (زمردیان ، ۱۳۸۲: ۱۰۱). پست ترین نقطه داخلی در حدود ۵۴ متر در بیابان لوت و بلندترین قله آن دماوند با ارتفاع ۵۶۷۱ متر در رشته کوه البرز قرار دارد و سواحل خزر حدود ۲۸ متر پایین تر از سطح آب های آزاد دنیا واقع شده است (نگارش و خسروی، ۱۳۷۷: ۲).

نتایج و رهیافت ها

با توجه به جوان بودن علم اکوتوریسم و کاربردی بودن آن، در جهت تحقق اهداف اقتصادی و فرهنگی می توان امید داشت که با بررسی های دقیق و علمی در آینده ای نه چندان دور شاهد پیشرفت های قابل توجهی در زمینه طبیعت گردی و جذب طبیعت گرد در نواحی اکوتوریستی بود. با نگرش به اهمیت جهانی این صنعت، کشور ما به دلیل تنوع چشم اندازهای طبیعی و جاذبه های تاریخی، باستانی، سیاحتی و زیارتی و آثار بی نظیر هنری می تواند به صورت یکی از قطب های اکوتوریستی دنیا مطرح شود و هر ساله میلیون ها توریست را به سوی خود جلب نماید. اکوتوریسم از نظر اقتصادی باعث رونق و عمران مناطق دارای جاذبه های طبیعت گردی می شود و این امر زمینه مناسبی را برای توسعه و پیشرفت این مناطق فراهم می سازد. لذا برای رفع موانع موجود و توسعه اکوتوریسم ایران، به نظر می رسد موارد زیر در توسعه اکوتوریسم کشور موثر واقع شود:

۱-توسعه بازار طبیعت گردی کشور،
۲- در کنار ایجاد فرصت های جدید شغلی، باید به اکوتوریسم به عنوان یکی از منابع معیشتی مکمل اقتصادی نگریست،
۳- اولویت دادن به مردم محلی از طریق مشارکت در توسعه اکوتوریسم مناطق و توزیع مساوی درآمد ناشی از آن بین ساکنان محلی،
۴- تلاش در جهت کاهش آثار منفی ناشی از ورود اکوتوریست ها بر محیط زیست،
۵- منطقه بندی کشور از نظر توان طبیعت گردی،
۶- مدیریت و برنامه ریزی صحیح و مقتدر که می تواند به اجرای بهتر سیاست ها و دستیابی به اهداف توسعه پایدار کمک کند،
۷- ایجاد ارتباط چند سویه بین اکوتوریسم، گردشگری فرهنگی، گردشگری روستایی، گردشگری عشایری، گردشگری کشاورزی و ژئوتوریسم،
۸- آموزش جامعه میزبان در زمینه شناخت ماهیت طبیعت گردی، رفتار مناسب اجتماعی و تعامل صحیح با طبیعت گردان داخلی و خارجی،
۹- ارایه تسهیلات جهت توسعه دفاتر خدمات مسافرتی خاص طبیعت گردی و نظارت مستمر بر فعالیت آنها،
۱۰- برپایی همایش های تخصصی جهت استفاده از نظرات دانشگاهیان ، محققان و صاحب نظران در زمینه توسعه طبیعت گردی،
۱۱- ایجاد امنیت کافی، حفظ محیط زیست و بالا بردن سطح کیفیت در مناطق مستعد طبیعت گردی،
۱۲- بازاریابی و معرفی جاذبه های اکوتوریستی مناطق کشور با استفاده از تکنولوژی های نو،
۱۳- شناسایی پدیده های طبیعت گردی کشور از طریق به کارگیری کارشناسان جغرافیا (اقلیم شناسان، ژئومورفولوژیست ها، برنامه ریزان ناحیه ای و برنامه ریزان روستایی و عشایری) و علوم طبیعی،
١٤- ایجاد سایت های اینترنتی به منظور معرفی جاذبه های اکوتوریستی ایران به جامعه جهانی،
۱۵- سرمایه گذاری در خصوص ایجاد موزه های تاریخ طبیعی ایران و تاریخ طبیعی مناطق اکوتوریستی کشور ،
۱۶- تهیه طرح های جامع و تفصیلی طبیعت گردی ایران،
۱۷- ممانعت از فشار زیاد بر اکوسیستم ها و مناطق حفاظت شده و گسترش سازمان های غیر دولتی به منظور حفاظت از منابع زیست محیطی و پتانسیل های اکوتوریستی کشور،
۱۸- تشکیل گروه راهنمایان اکوتوریسم با همکاری سازمان های دولتی،
۱۹- سرمایه گذاری در زمینه تبلیغات، تهیه بروشورها و تدوین کتابچه های تخصصی برای بازاریابی،
۲۰- نصب تابلوهای حاوی خلاصه اطلاعات در مسیرهای دسترسی به ایستگاه های اکوتوریستی،
۲۱- سرمایه گذاری در جهت تأمین امکانات و ایجاد زیرساخت های رفاهی برای طبیعت گردان،
۲۲- دخالت سرمایه گذاران سایر بخش های اقتصادی برای ورود به عرصه گردشگری و طبیعت گردی و ایجاد خدمات و محصولات جدید توریستی و افزایش سطح بهره وری سرمایه گذاران،
۲۳- عدم اعمال محاسبات هزینه و فایده به عنوان ملاک تصمیم گیری در گسترش اکوتوریسم با نگاه ویژه به گردشگری روستایی، گردشگری ورزشی، ژئوتوریسم و …

منابع

۱- فنل، ای. د. (۱۳۸۵)، «مقدمه ای بر طبیعت گردی»، ترجمه جعفر اولادی قادیکلایی، مازندران، انتشارات دانشگاه مازندران.
۲- بیک محمدی، ح. (۱۳۸۵)، «فرصت ها و چالش های گردشگری در ایران»، مجموعه مقالات اولین همایش جغرافیا و قرن ۲۱، به اهتمام مهدی مؤمنی، نجف آباد، انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف آباد.
۳- پاپلی یزدی، م. ح و سقایی، م. (۱۳۸۵)، «گردشگری، ماهیت و مفاهیم»، تهران ، انتشارات سمت.
٤- درویش متولی، م. ح، عموزاده، م و شهر آشوب، الف. (١٣٨٤)، «چالش های گردشگری ایران»، مجموعه مقالات همایش ظرفیت های اقتصاد ایران با تأکید بر وضعیت گردشگری ایران در بستر جهانی شدن، جلد دوم، فیروزکوه، انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی واحد فیروزکوه.
۵ – ذوالفقاری، ح. (١٣٨٤)، «فرصت ها و تنگناهای توسعه توریسم مذهبی-زیارتی در ایران»، و مجموعه مقالات همایش ظرفیت های اقتصاد ایران با تأکید بر وضعیت گردشگری ایران در بستر جهانی شدن، جلد اول، فیروزکوه، انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی واحد فیروزکوه.
۶- رحیمی، ب. (١٣٨٤)، «موانع گسترش توریسم و راهکارهای توسعه گردشگری ایران»، مجموعه مقالات همایش ظرفیت های اقتصاد ایران با تأکید بر وضعیت گردشگری ایران در بستر جهانی شدن، جلد دوم، فیروزکوه، انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی واحد فیروزکوه.
۷- رستمی، م. (۱۳۸۲)، «موانع و راهکارهای علمی توسعه گردشگری و تقویت جایگاه آن گفتگوی فرهنگ ها»، مجموعه مقالات همایش بررسی سیاست ها و برنامه های توسعه جهانگردی در جمهوری اسلامی ایران، تهران، انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی.
۸- رضوانی، م. ر. (١٣٨٤)، «گردشگری و پیامدهای زیست محیطی آن در حوضه آبخیز سد لتیان»، مجموعه مقالات همایش ظرفیت های اقتصاد ایران با تأکید بر وضعیت گردشگری ایران در بستر جهانی شدن، جلد اول، فیروزکوه، انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی واحد فیروزکوه.
۹- زارع، ح. (۱۳۸۴)، «صنعت گردشگری در ایران، موانع و چالش ها»، مجموعه مقالات همایش ظرفیت های اقتصاد ایران با تأکید بر وضعیت گردشگری ایران در بستر جهانی شدن، فیروزکوه، انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی واحد فیروزکوه.
۱۰- زمردیان، م. ج. (۱۳۸۲)، «زیر ساخت های ژئومورفولوژیکی اکوتوریسم در ایران»، مجله جغرافیا و توسعه ناحیه ای، شماره ۱.
۱۱- ساحتی مهر، ع. (١٣٨٤)، «نقش مدیریت و نگرش سیستمی در استفاده از فرصت ها و چالش ها در صنعت گردشگری»، مجموعه مقالات همایش ظرفیت های اقتصاد ایران با تأکید: وضعیت گردشگری ایران در بستر جهانی شدن، جلد اول، فیروزکوه، انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی واحد فیروزکوه.
۱۲- سقائی، م. (١٣٨٤)، «چالش های صنعت توریسم در ایران و راهکارهای بهبود و توسعه آن»، مجموعه مقالات همایش ظرفیت های اقتصاد ایران با تأکید بر وضعیت گردشگری ایران در بستر جهانی شدن، جلد اول، فیروزکوه، انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی واحد فیروزکوه.
۱۳- سقایی، م. (۱۳۸۶)، «امکان سنجی اکوتوریسم در ایران»، مجموعه مقالات همایش منطقه ای جغرافیا، گردشگری و توسعه پایدار ، اسلامشهر، انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی واحد اسلامشهر.
١٤- شایان، س، اصغری، ص و محمدی، ر. (١٣٨٦)، «بررسی موانع و مشکلات ژئوتوریسم در ایران با تأکید بر موقعیت ژئوتوریسم بیابان لوت»، مجموعه مقالات همایش منطقه ای جغرافیا، گردشگری و توسعه پایدار، اسلامشهر، انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی واحد اسلامشهر.
۱۵- صبوری، ط و یوسفی، الف. (۱۳۸۶)، «ژئوتوریسم نگرشی نو به سوی توسعه منابع و مدیریت محیط در ایران»، مجموعه مقالات همایش منطقه ای جغرافیا، گردشگری و توسعه پایدار، اسلامشهر، انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی واحد اسلامشهر.
۱۶- ضرابی، الف، رخشانی نسب، ح. ر و آقا زیارتی فراهانی، م. (۱۳۸۵)، «برنامه ریزی توسعه فضایی اکوتوریسم استان سیستان و بلوچستان»، مجموعه مقالات اولین همایش جغرافیا و قرن ۲۱، به اهتمام مهدی مؤمنی ، نجف آباد، انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی و احد نجف آباد.
۱۷- ضرابی، الف، موحدی، س و رخشانی نسب، ح.ر. (۱۳۸۸)، «استفاده از مدل تحلیل خوشه ای در تحلیل فضایی اکوتوریسم (مطالعه موردی: اکوتوریسم سیستان)»، فصلنامه محیط – شناسی.
۱۸- ظهوریان، م و امیری، الف . ( ١٣٨٤ )، « اکوتوریسم و توسعه پایدار »، مجموعه مقالات همایش ظرفیتهای اقتصاد ایران با تأکید بر وضعیت گردشگری ایران در بستر جهانی شدن ، جلد اول ، فیروزکوه ، انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی واحد فیروزکوه
۱۹- لطفی، ح و رئیسی، ز. (١٣٨٤)، «راهکارهای توسعه گردشگری ایران»، مجموعه مقالات همایش ظرفیت های اقتصاد ایران با تأکید بر وضعیت گردشگری ایران در بستر جهانی شدن، جلد دوم، فیروزکوه، انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی واحد فیروزکوه.
۲۰- مجنونیان، ه. (۱۳۸۱)، «راهنمای آماده سازی پارک ملی و مناطق حفاظت شده برای توریسم»، انتشارات اتحادیه جهانی حفاظت محیط زیست.
۲۱- مولائی هشتجین، ن و خوشنود، الف. (۱۳۸۶)، «اکوتوریسم و توسعه در کنار عملکرد مسلط جزایر خارک و خارکو»، مجموعه مقالات همایش منطقه ای جغرافیا، گردشگری و توسعه پایدار، اسلامشهر، انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی واحد اسلامشهر.
۲۲- نعمتی، ن. (۱۳۸۴)، «راهکارهای توسعه جهانگردی در ایران»، مجموعه مقالات همایش ظرفیت های اقتصاد ایران با تأکید بر وضعیت گردشگری ایران در بستر جهانی شدن، جلد اول، فیروزکوه، انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی واحد فیروزکوه.
۲۳- نگارش، ح و خسروی، م. (۱۳۷۷)، «کلیات ژئومورفولوژی ایران»، زاهدان، انتشارات دانشگاه سیستان و بلوچستان.

– Cater E. (2000), “Ecotourism in the Third World: problems for sustainable development”. Tourism Management 24, 85–۹۰٫
– English Tourist Board. (2000), The green light; A Guide to Sustainable Tourism.
– Goodwin, Harold. (1995), “Tourism and the Environment”, Biologist 42, 3:129-133
– Wallace, G. N. and S. M. Pierce. (1996), “An evaluation of ecotourism in Amazonas, Brazil”. Annals of Tourism Research 23(4):843–۸۷۳

فارسی

نمایش بیشتر

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا