اقتصاد

بررسی و تحلیل اکوتوریسم در ایران با تاکید بر شاخصهای اقتصادی

۸ سرطان  (تیر) ۱۴۰۰ – ۲۹/ ۶/ ۲۰۲۱

نویسنده : علی عزیزی

aliazizi89m@gmail.com

مقاله ی «بررسی و تحلیل اکوتوریسم در ایران با تاکید بر شاخصهای اقتصادی» به نویسندگی علی عزیزی در “اولین کنفرانس ملی جغرافیا و برنامه ریزی معماری و شهرسازی نوین”

  • اولین کنفرانس ملی جغرافیا و برنامه ریزی، معماری و شهرسازی نوین روز چهارشنبه، ۱۹ اسفند، ۱۳۹۴ توسط دبيرخانه دائمي كنفرانس و در شهم قم برگزار گردید.

چکیده:

موقعیت جغرافیایی ویژه وتنوع پدیده های طبیعی باعث شده تا ایران به عنوان پنجمین کشور دارای تنوع طبیعی جهان شناخته شود . این در حالی است که علی رغم برخورداری از جاذبه های طبیعی فراوان اکوتوریسم کشوربامشکلات وموانع گوناگونی درجذب طبیعت گرد مواجه بوده که مانع از گسترش آن شده است . براین اساس هدف این پژوهش « شناخت مواقع موثر در جذب طبیعت گرد وارائه راهکارهای مناسب برای توسعه اقتصادی اکوتوریسم » است . نوع پژوهش « کیفی » وروش آن « توصیفی – تحلیلی » است که بابررسی منابع استادی و کتابخانه ای انجام شده است یافتههای پژوهش بیانگر وجود چالش های فراوان در صنعت اکوتوریسم کشور است به گونه ای که سالانه درحدود ۹۰ دلار از سهم تولید ملی هر خانوار ایرانی برای رونق توریسم واکوتوریسم به بازار جهانی توریست پرداخت می شود . در حالی که از این بازار سهم اندکی به ایران اختصاص می یابد . ( رخشانی نسب و ضرایی ۱۳۸۸: ۴۱ )

کلمات کلیدی : اکوتوریسم ، اقتصاد گردشگری ، شاخص های اقتصادی ، بازارهای گردشگری ، اقتصاد اکوتوریسم ایران

مقدمه

رویکرد به اکوتوریسم به عنوان الگوی فضایی گردشگری در طبیعت ، امروزه مورد توجه فراوانی قرار گرفته است . در سالهای کنونی ، توسعه پایدار نیز به عنوان روشی نو مطرح شده تا جوامع بتوانند بدان وسیله درباره سطح زندگی ، عدالت اجتماعی و حفظ منابع بیندیشند ( ۲۰۰۰ .English Tourist Board ) اکوتوریسم یا گردشگری در طبیعت ، از گونههای مهم گردشگری است که بیش ترین سازگاری را با توسعه دارد . در حال حاضر اغلب کشورهای جهان در رقابتی تنگاتنگ ونزذیک ، در پی بهره گیری از توانمندیهای کشور خود هستند تا بتوانند سهم بیشتری از درآمد ناشی از صنعت توریسم را به خود اختصاص دهند وباساده ترین شکل ممکن به اشتغال زایی بپردازند ( مولایی هشتجین و خشنود ، ۱۳۸۶ : ۱ ) . کشورمابابرخورداری از انواع مختلف جاذبه های گردشگری ، تاکنون نتوانسته از این مزیت به خوبی استفاده کند . با وجودی که مناطق طبیعی کشور می تواند یکی از جاذبه های ارزشمند برای جذب گردشگران داخلی و خارجی به شمار آید ، اما برنامه ریزی برای استفاده از این شرایط هنوز درابتدای راه است و کار مهم و اساسی برای بهره برداری از جاذبه های طبیعی صورت نگرفته است .

ایران سالانه در حدود یک میلیارد دلار بابت مسافرتهای اتباع خود پرداخت می نماید . به تعبیری هر خانوار ایرانی که به طور متوسط پنج عضو دارد ، سالانه ۸۵ دلار از سهم تولید ملی خود رابایت روتق این بخش به بازار جهانی توریسم می پردازد ، بدون آنکه از این بازار سهمی برده باشد ( ظهوریان وامیری ، ۱۳۸۴ : ۴۲۶ ) .این مساله ضرورت توجه به موانع و چالش های توسعه اکوتوریسم رادر کشور مطرح می نماید . ضمن اینکه ایران دارای فرصتهای بی نظیری است که می تواند از آنها در راستای توسعه اکوتوریسم خود بهره گیرددراین ارتباط تاکنون پژوهشهای مستقلی صورت نگرفته و اکثر پژوهش های انجام شده به بررسی موانع و راهکارهای توسعه گردشگری در کشور پرداخته اند . در حالی که توسعه اکوتوریسم ، نیاز به شناخت دقیق چالش ها و ارائه راهکارهای موثر برای توسعه آن دارد.در پژوهش حاضر سعی شده تا با توجه به شناخت نگارنده از مناطق و پتانسیل های اکوتوریستی کشور و آشنایی با صنعت اکوتوریسم ، چالش ها و چشم انداز های توسعه اقتصادی اکوتوریسمی در ایران مطرح شود .

مبانی نظری

توریسم دارای اشکال مختلف و انواع گوناگونی است که بسته به شرایط محیطی ، متفاوت است ( ۳۴ : ۲۰۰۰ , Cater) اکوتوریسم رویکرد جدید گردشگری در طبیعت بوده که در سال های اخیر مطرح شده است . اینگونه از گردشگری در قرن بیست و یکم از چنان اهمیتی برخوردار می شود که سازمان ملل متحد قرن حاضر را قرن اکوتوریسم نامیده است . اکوتوریسم یا گردشگری در طبیعت ، از انواع توریسم مسئولانه است که هدف اصلی آن حفاظت از محیط زیست و سود رسانی به جوامع محلی است . این الگوی فضایی ، دربرگیرنده گونههای متفاوتی از گردشگری شامل گردشگری زیست محیطی ، گردشگری دریایی ، گردشگری ورزشی ، گردشگری صید و شکار، گردشگری و جمع آوری گیاهان و حیوانات و نظیر این هاست ( پاپلی یزدی وسقایی ، ۱۳۸۵ :۱۶)

به اعتقاد گود وین گردشگری مبتنی بر طبیعت همه انواع گردشگری متمرکز ، گردشگری با انگیزه های هیجان طلبی وگردشگری با پیامدهای خفیف راکه در آنها انگیزه اصلی بهره برداری از طبیعت وحشی ودست نخوره همراه با گونهها و زیستگاه های جانوری ، سیماهای طبیعی ورودخانه های جذاب و تماشایی است را شامل می شود ) ۵۴۰ : ۵۹۹۱ , Goodwin ) . به عبارت دیگر گردشگری مبتنی بر طبیعت ، مسافرت به منظور لذت بردن از نواحی طبیعی دست نخورده و مشاهده نزدیک حیات وحش گیاهی و جانوری است. ( وارثی و رخشانی نسب ، ۱۳۸۴ : ۳۰۳ )

فنل معتقداست اکوتوریسم نوعی گردشگری در طبیعت است که تأثیرات اندکی رابر محیط زیست و منابع طبیعی وارد نموده ودر حفظ و بقای گونه ها و زیستگاه های طبیعی سهیم است ( فنل، ۲۰۲۰ : ۶۳ ) ، والاس  و پیرس  اکوتوریسم را سفر به مناطق طبیعی تقریباً دست نخورده که به منظور مطالعه و کسب لذت انجام می شود ، می دانند ( ۲۳۳ : ۱۹۹۵ , Wallace & pierce ) در واقع اکوتوریسم به آن نوع از توریسم اطلاق می شود که مبتنی بر مسافرت هدفمند به مناطق نسبتاً طبیعی ، برای مطالعه ، لذت جویی و استفاده معنوی از مناظر گیاهان و جانوران وهرنوع جنبه فرهنگی معاصر یا گذشته موجود در این مناطق است ( مجنونیان ، ۲۰۱۹ : ۵ )

مواد و روش ها

پژوهش حاضر از نوع پژوهشهای « کیفی » بوده که به روش « توصیفی- تحلیلی » انجام شده و منابع استادی و کتابخانه ای بخش مهمی از اطلاعات پژوهش را شامل می شود علاوه براین ، شناخت نگارنده از صنعت اکوتوریسم ونیز آشنایی با جاذبههای اکوتوریستی ایران مدنظر بوده است .

مفهوم اکوتوریسم

اکوتوریسم یا ( گردشگری طبیعت ) نوعی توریسم طبیعی و پایداراست که با مشارکت گردانندگان بومی و بهره گیری از پتانسیلهای طبیعی گردشگری میسر می شود . یا سازمان جهانی گردشگری ( اکوتوریسم ) را اینگونه تعریف می کند : نوعی از گردشگری که در آن مسافرت به منابع طبیعی ( که به نسبت بدون آسیب مانده ( با اهداف مطالعاتی و بهره مندی از مناظر و رستنیهای طبیعی وحیات وحش و با توجه به جنبه های فرهنگی هم در گذشته وهم در حال صورت می گیرد.اکوتوریسم در زبان فارسی ، طبیعت گردی نامیده می شود و شامل چشم اندازها و مناظر زیبای طبیعت مانند : سواحل , دریاچه ها , تالاب ها . بیشه زارها و مکان های سرسبز و خرم ، گیاهان وحشی , جنگلها و پارکهای ملی و نواحی گردشگری ، مناطق کوهستانی و ییلاقی و . . . است.امکانات بالقوه ورزشی و تفریحی مانند غار پیمایی . کوه پیمایی ، پیاده روی در طبیعت , غواصی , قایقرانی , ماهیگیری و … است .

برخی از نامهای مترادف برای واژه اکوتوریسم عبارت اند از :

 ۱. گردشگری دوست داران محیط زیست

 ۲. گردشگری طبیعت

 ۳. گردشگری سبز

 ۴. گردشگری علمی –تجربی

 ۵ .گردشگری حیات وحش

 ۶. گردشگری کلبه های روستایی

۷٫ گردشگری مناطق غیرمسکونی

 ۸. گردشگری سیاحتی –اکتشافی

 ۹. گردشگری در مناطق سخت گذر

 ۱۰. گردشگری پرمخاطره

ویژگی های اکوتوریسم

جاذبه های طبیعی هیچ گاه تکراری نیست . زیرا با رفتن به سفرهایی با قصد دیدار از طبیعت بیشتر در راستای اهدافی است که مهم ترین آنها تنها تغییر آب و هوا ، تفریح ، استراحت , رفع خستگی ، کسب آرامش روحی و تجدید نیرو برای کار مجدد است . به هر حال ویژگیهای اکوتوریسم شامل موارد زیر است :

۱٫مشارکت در حفاظت از تنوع زیستی.

۲٫ کمک به رفاه اجتماعی جوامع بومی

 ۳. تجربه آموزشی

 ۴. مسئولیت پذیری گردشگران

 ۵. قابلیت اداره شدن به وسیله موسسات و شرکت ها و گروههای کوچک

 ۶. کمترین نیاز به استفاده از انرژی تجدید ناپذیر

 ۷. تاکید بر مالکیت بومی و ایجاد فرصتهای شغلی

اکوتوریسم در جهان

یافتههای موجود بیانگر آن است که بیش ترین قسمت از این رشد در بخش اکوتوریسم به وقوع پیوسته و به طور کلی رشد این بخش بین ۱۰ تا ۳۰ درصد خواهد بود . به این ترتیب انتظار می رود تا یک دهه دیگر شمار طبیعت گردان که اکنون هفت درصد کل مسافران جهان را شامل می شود به بیش از بیست درصد برسد.دسته بندی مورد اتکا در پژوهش مذکور اکوتوریسم را آن بخش از سفرهایی که به منظور لذت بردن از حضور در طبیعت ونیز دیدار از جاذبه های آن انجام می شود توریسم ورزشی . توریسم کوچ نشینی روستا گردی و … را دربر نمی گیرد قطعاً با افزودن این بخشها به دسته بندی فوق سهم اکوتوریسم در صنعت توریسم در دهه آینده بسیار افزون تر شده وبر اساس برخی برآوردهای دیگر ( ازجمله آنچه که Fillon در سال ۱۹۹۴ ) انجام داده است . حتی از ۵۰ ٪ کل سفرهایی که در جهان انجام می شود نیز فراتر می رود .

نقش اکوتوریسم در اقتصاد

حيات وحش عامل اصلی جذب توریسم و پایه های اصلی این صنعت به شمار می رود.برخی از کشورها بخش قابل توجهی از دراعت ارزی خود را از صنعت توریسم وحیات وحش به دست می آورند کشور کنیا به دلیل برخورداری از تنوع وسیع از حیات وحش از این نظر نمونه بارزی است .در کنیا ۴۰ درصد ازارزخارجی واردشده به کشور از توریسم تأمین می شود. در سال ۱۹۸۵ در حدود نیم میلیون نفر بازدیدکننده نزدیک به ۳۰۰ میلیون دلار را به این کشور وارد کردند . توریسم در مقیاس وسیع در آفریقا توسعه یافته و شمار کثیری از توریست ها هر ساله برای دیدن انواع حیات وحش در زیستگاه های طبیعی و بزرگ به این کشور سرازیر می شوند . ” فیلیپ ترشر ” اقتصاددان فانوبرآورد کرده است : هزینه و زمانی که مردم برای بازدید از یک شیر ۷ ساله صرف می کنند ارزشی برابر با ۵۱۵۰۰۰ دلار پیدا می کند در حالی که ارزش شکار شده این شیر بیش از ۸۵۰۰ دلار نیست هزینه های جنبی که توریسم با خود به همراه می آورد ( ورودیه و هزینه مسكن وغذا وحمل ونقل ) می تواند در آمد قابل توجهی برای هر کشور فراهم نموده وازاین طریق می توان حتی هزینه های حفاظت را نیز تامین نمود .

درآمد حاصل از توریسم در کشور ” زیمباوه ” در سال ۱۹۸۲ نزدیک به ۶/۴ میلیون دلار برآورد شده است . بر اساس ارزیابی های انجام گرفته ۴۷ ٪ صید و شکار ورزشی در تگزاس در سال ۱۹۸۰ در اراضی اجاره ای یا املاک شخصی صورت گرفته است . درآمد حاصل از اجاره بهای اراضی برای شکاردر تگزاس مرکزی از درآمدهای حاصل از دامداری بیشتر است .بازار تهیه سوروسات و امکانات موردنیاز درفعالیتهای تفرجگاهی و صید و شکار ورزشی روزبه روز رونق بیشتری می یابد . این امکانات شامل راهنما و تجهیزات لازم برای دسترسی وشکاربوده و مراکز زیادی برای این قبیل امور به وجود آمده است . در سال ۱۹۸۴ در آلاسکا ۳۱۰ و در آریزونا ۱۵۹ و در کالیفرنیا ۱۷۲ ودرکلرادو ۵۲۹ مرکز تجهیز کننده و راهنما برای دسترسی به مناطق بکر جهت صید و شکار تفننی ثبت شده که در آمد قابل توجهی را در این زمینه عاید این کشورها نموده است . یکی از برآوردهای به عمل آمده در سال ۱۹۹۴ درمورد اثرات اقتصادی گردشگری بر اقتصاد ایالات متحده که از سوی وزارت بازرگانی این کشور صورت گرفت نشان می دهد که صنعت گردشگری ۱۳/۴ درصد GNP ایالات متحده را تشکیل داده ۱۱۰ میلیون نفررادراستخدام خود داشته و بیش از ۵۰ میلیارد دلار درآمد مالیاتی ایجاد می کند ( Donald E.Lundberg , 1995 , p3 )

بررسی بازار اکوتوریسم

برآوردهای TES جامعه اکوتوریسم نشان می دهد طبیعت گردان بسته به انگیزه خود دو گروه سنی را شامل می شوند :

۱. گروهی که از طبیعت گردی به دنبال ماجراجویی و دیدار از سرزمینهای سرسبز و خرم ونیز توریسم ورزشی هستند اغلب در سنین کمتر از ۴۰ سال بوده و پیشینه شمار آنها در محدوده سنی ۱۹ تا ۳۵ سال قرار دارد.

۲. گروه دوم باهدف لذت بردن از حیات وحش و … به اکوتوریسم می پردازند و در محدوده سنی ۳۵ تا ۵۴ سال قرار دارند . ( باید توجه داشت که این بررسی بطور کلی محدوده ی سنی وسیع تری را در بر می گیرند ) اما قاعدتا با توجه به برخی محدودیت ها که برای طبیعت گردان زن در ایران وجود دارد این نسبت تا حدودی به نفع مردان تغییر کند.بررسیهای TES همچنین بیانگر آن است که بیش از ۸۰ ٪ طبیعت گردان بین المللی دارای تحصیلات عالیه هستند این شمار برای طبیعت گردان علاقه مند به لمس طبیعت ونیز دیدار از جاذبه های آن ( به طور عمده افرادی که برای تغییر حال و هوای خود وزندگی شخصی شان دست به طبیعت گردی می زنند ) نزدیک به صد درصد است .

اما طبیعت گردان ماجرا جو با توجه به آن که عموماً جوان میباشند غالباً دانشجو و یا حتی محصلان دبیرستانی هستند برآوردها همچنین نشان میدهد بیش ترین گروه از طبیعت گردان ( حدود ۶۰ درصد ) سفرهای گروهی را ترجیح میدهند و ( حدود ۱۵ درصد ) نیز علاقه مند به سفرهای خانوادگی بوده و ( حدود ۱۳ درصد ) نیز سفرهای خود را به تنهایی انجام می دهند متوسط زمان سفر حدود ۵۰ ٪ طبیعت گردان بین ۸ تا ۱۴ روز است . بسته به نوع سفر این رقم تغییر می کند . اغلب تورهای شکار در مقیاس بین المللی برای مدت بیش از دو روز برنامه ریزی می شوند ونیز تورهای ماجراجویانه به ۳۰ روز نزدیک می شود . با این وجود سفرهایی که در مقیاس محلی صورت می گیرد در مدت زمانی کوتاه تر انجام میشود بررسی هایی که درباره اکوتوریسم در آمریکای شمالی انجام شده است نشان می دهد طبیعت گردان در هر سفر خود معادل پانصد تا هزار دلار پول خرج می کنند این مقدار مبین مقدار هزینه ای است که یک طبیعت گرد صرفا به عنوان مخارج سفر خود محتمل می شود .

بررسی مقاصد سفر در کانادا و آمریکای شمالی بیانگر آن است که طبیعت گردان به طور عمده شامل سه گروه هستند : ۱. بیابان گردان علاقه مندان به دیدار از حیات وحش ۳. علاقه مندان به سفرهای گروهی با درشکه ، اسب و یا دوچرخه. بدیهی است که این دسته بندی صرفاً بر جغرافیای طبیعی منطقه فوق الذکر منطبق است .منابع اکوتوریسم هر منطقه طبیعت آن منطقه عرضه می کند و در مناطقی همچون کشور ما که برخوردار از طیف کامل چشم اندازهای متنوع اقلیمی و شیوههای معیشتی منطبق با این شرایط اقلیمی است . دسته بندی مقاصد طبیعت گردی بسیار متفاوت با موارد پیش گفته خواهد بود .

اکوتوریسم در ایران

بررسی جغرافیای طبیعی ایران ونیز امکان سنجی هر کدام از جاذبه های اکوتوریستی قابل سرمایه گذاری در کشور ما بیانگر آن است که اکوتوریسم در ایران یک منبع اقتصادی کم نظیر خاص بسیار مستعد وابسته رهاشده به حال خود است.مجموعه گسترده ای از منابع پراکنده, ثبت نشده و در بسیاری از موارد رو به قهقرا بودن داشتههای اکوتوریسم ایران را شکل می دهد . قطعاً موقعیت اکوتوریستی ایران در وهله نخست ناشی از شرایط توپوگرافی آن در منطقه ی پرفشار جنب حاره است . به طور معمول انتظار می رود کشورهایی که در این حوزه پرفشار قرار دارند برخوردار ازاقلیم خشک ونیمه خشک و چشم انداز زیستی ناشی از این پدیده اقلیمی باشند . اما مجموعه ای از این عوامل تکتونیکی که شامل چین خوردگیها ی دوران اول وسوم زمین شناسی است موجب شده است ایران به یکی از بلندترین فلاتهای دنیا تبدیل شود . درنتیجه عامل ارتفاع به شدت در تقابل با عامل عرض جغرافیایی عمل کرده وموجب شده است وضعیت طبیعی ایران تفاوتهای بسیاری با موقعیت آن در کره زمین داشته باشد . دو رشته کوه مرتفع البرز و زاگرس با دارا بودن بیش از ۳۰ قله مرتفع تر از بلندترین قله های اروپا و آمریکا در دل یک منطقه خشک و بیابانی مجموعه ای از چشم اندازهای کوهستانی و جنگلی با شرایط اقلیمی معتدل وحتی همراه بایخچالهای دائمی ایجاد کرده اند . این تنوع جغرافیایی زمین , زیست گونه های بسیار متفاوت گیاهی و جانوری را در ایران فراهم کرده است آنچنانکه ایران یکی از پنج کشور بهره مند از تنوع زیستی کامل ( داشتن چهار فصل و زیست گونههای اصلی گیاهی و جانوری ) در جهان به شمار می آید و بجز آن وجود بزرگترین دریاچه جهان در شمال کشور , خط ساحلی هزارودویست کیلومتریبا خلیج فارس وجود ۵۰ دریاچه در داخل کشور که از میان آنها هیجده دریاچه به عنوان یکی از ۵۹ ذخایر زیستی کره ی زمین شناخته شده است . ( محلاتی، ۲۰۱۸: ۹۶-۹۵ )

جنگلهای انبوه شمال غرب مازندران آخرین بازمانده اینگونه جنگل در جهان بوده است واز این نظر جنگلهای باستانی به شمار می آیند . بیا با نهای وسیع که در آنها اغلب مؤلفه های بیابانی از قبیل وزش بادها , حجم ماسههای روان و گرمای هوا دربالاترین حد ثبت شده مناطق بیابانی جهان هستند ونیز طیف متنوعی از آداب و رسوم و شیوه های معیشتی چند هزارساله منطبق با شرایط اقلیمی است از آن جمله : معیشت کوچ نشینی از دیگر داشتههای اکو توریسم در ایران به شمار می آید . اکوتوریسم یکی از پردرآمدترین بخش های توریسم است . اکوتوریست ها کم توقع اند . برای دیدن طبیعت به راحتی خرج می کنند و خوابیدن در چادر را به هتل پنج ستاره ترجیح میدهند و برای دیدن گونههای نادر در پارک های ملی ومناطق حفاظت شده حاضرند هزینه بپردازند .دارا بودن اقلیم های متفاوت آب وهوایی وفاصله اندک کویر وکوه ودریا نیز باعث شده است پتانسیلهای اکوتوریستی ایران بسیار بالا باشد . به اذعان بسیاری از گردشگران وجهان گردان , ایران سرزمین تقابلها و تضادهاست . کشوری که می توان در ۲۷ متر زیر دریا و ۵۶۷۱ متراز سطح دریا برفراز بلندترین قله ی اوراسیای غربی این سرزمین را زیر نظر گرفت کشوری که می توان میزان بارندگی سالانه ای در حدود ۲۰۰۰ میلی متر را درنواحی خزری ومیزانی معادل صفر را در کویر مرکزی مشاهده نمود . می توان جنگل های غنی خزر را با دشتهای بزرگ کویری به یکجا داشت . می توان در یک فصل اختلاف دمای منهای ۳۵ درجه تامثبت ۴۵ درجه را به یکجا و یک زمان تجربه کرد. کشوری که ۱۰ بارک علی ، ۱۵ اثر ملی . . ۳۶ پناهگاه زنده حیات وحش ، ۴۷ منطقه حفاظت شده و بیش از ۷۰۰۰ گونه گیاهی با اقلیت ۲۰ ٪ بومی آن ، در حدود ۳۲۵ گونه آبزی را در جنوب و ۱۳ ٪ ذخیره ماهیان خاویار جهان را در شمال ، بیش از ۱۴۸ گونه جانوری شاخه پستانداران را با اقلیت بومی ۱۵ ٪ . بیش از ۵۰۲ گونه پرندگان شناخته شده با اقلیت کمی بیش از ۲۰ ٪ در ۷۵ تیره ۲۱۰ راسته که یکی از جالب ترین وزیباترین فرماسیون های جانوری است را دارا است .

چالش ها و فرصت های سرمایه گذاری در اکوتوریسم

در اکوتوریسم اکوتوریسم یا توریسم سبز ، گردشگر را قادر می سازد تا به آسانی در خصوص محیط طبیعی اطرافش بداند .بر اساس تحقیقات جدید دانشگاه آریزونا ، به اثبات رسیده که اکوتوریسم در بسیاری از موارد برای اقتصاد محلی سودمند بوده است . با مطالعه اطلاعات بازدیدکنندگان از دو ناحیه طبیعی در بخش کوچیس آریزونا ، محققان ادعاهای مبتنی بر حفاظت محیط زیست و منافات آن با رشد اقتصادی و شغلی را تکذیب نمودند .مطالعات نشان میداد که صنعت توریسم مبتنی بر محیط زیست ، بیشتر افراد مسن ، بازنشسته ، تحصیل کرده و متمول که اوقات فراغت و پول برای خرج کردن دارند ، را جذب می نماید . البته همه اقدامات اکوتوریسمی موفق نیستند . در بررسی آمریکای لاتین ، گزارش دو جلدی سازمان حیات وحش حاکی از آن بود که پتانسیل محیط و سود اقتصادی حاصل از صنعت توریسم محیط مدار به درستی درک نگردیده است . در اینجا ثابت شد که اکثر پارک ها فاقد راهنمایان آموزش دیده ، اطلاعات تفسیری و امکانات اساسی نظیر مرکز توریستی میباشند فقدان این تسهیلات ، موقعیت ایجاد و ارائه آموزش های محیطی به توریست ها و جذب توریست که منتج به رشد اقتصادی محلی است را مختل می سازد .مطالعه محیط زیست و صنعت توریسم نشان می دهد که بازدیدکنندگان خارج از کنترل تأثیرات مخربی بر محیط زیست ارائه شده خواهند داشت . از طرفی همه اقدامات اکوتوریسمی از نظر اقتصادی موفق نخواهند بود . اینکه حجم عظیمی از بازده ناشی از اکوتوریسمی باشد که نتیجه توریسم کاملاً توسعه یافته است ، به فاکتورهای متعددی بستگی دارد .

دستیابی به سرمایه و بازارها ، شهرهای کوچکی را که چشم انداز و برنامهای واقعی برای صنعت توریسم و بازارهای عمده ندارند ، از بین برده و این صنعت را تا حد زیادی به سوی گزینههای غیر واقعی سوق خواهد داد . هرچند که سرمایه اندک قادر به تولید و سوددهی زیاد نخواهد بود. با توسعه محصولات ، اکوتوریست ها بیشتر مجذوب و علاقه مند خواهند شد . قرار دادن این افراد در محیط های خوب ، دریافت هزینه مناسب و دستیابی ساده و راحت آنان به بهترین بازارها ، این امر را ممکن خواهد کرد .شهرهای کوچک علاقه مند به ورود به بازارهای اکوتوریسمی ، می بایست به مدیریت تحقیقات و مطالعاتی در راستای اتصال به بازار و ارزیابی تسهیلات و نیز شیوه های استراتژیک منتهی به توسعه بپردازند .البته همه شهرهای کوچک در راه نیل به صنعت اکوتوریسم به موفقیت دست نمی یابند اما آنهایی که به این اهداف دست یافته و برنامه هایی برای بهره برداری از آن تدارک دیده باشند ، احتمالاً از سایرین موفق تر خواهند بود . نهایتا اینکه سلیقه گردشگران خیلی سریع تغییر می یابد ارزیابی وضعیت بازار و به روزرسانی و تداوم برنامه ها برای زنده نگه داشتن صنعت توریسم در طولانی مدت از اهمیت خاصی برخوردار است .

علل مهم نارسایی اکوتوریسم  و کاهش جنبه های اقتصادی آن در ایران

٪ ۷۵ از گردشگران در ایران از ۴ کشور آذربایجان ، پاکستان ، ترکیه و افغانستان بوده اند.اروپای غربی تنها ۵ ٪ و قاره آمریکا ۳ ٪ بوده ورود مسافران کشورهای همسایه که اکثراً در مضیقه هستند باعث شده که درآمد صنعت گردشگری ایران حتی از متوسط منطقه جنوب آسیا نیز بسیار کمترباشد.در صورتی که بتوانیم راهی برای جذب جهانگردان کشورهای اروپایی و آمریکایی بیابیم می توانیم به کسب درآمدهای سرشارامیدوارباشیم .دومین دلیل اینکه مراجع تصمیم گیرنده درکشور بسیار ناهماهنگ عمل کرده و هر یک گوشه ای ازکاررا بدون هماهنگی با دیگر سازمانها دراختیار گرفته و به میل خویش عمل می کشند . قوانیتی هم که به تصویب می رسد بدون پشتوانه اجرایی و بدون استفاده ازنظر کارشناسان و متخصصان این صنعت به مرحله اجرا درمی آید . تشریفات گمرکی ، نوسانات ناگهانی قیمت بلیت ، عدم وجود مراکز اقامتی به تعداد مورد نیاز ، نامناسب بودن خدمات بین راهی و کمبود امکانات حمل ونقل و اطلاع رسانی ضعیف از دیگر مشکلات است .بسیاری از کارشناسان معتقدند که یکی از علل این نارسایی نبود امنیت در منطقه است .ولی یک علت داخلی نیز وجود دارد که آن هم عبارت است از : نارسایی ها و سهل انگاری های داخلی و وارد کردن مسائل سیاسی در تمامی امور .

توسعه اکوتوریسم در ایران

طبیعت گردی ( اکوتوریسم ) و بهره گیری از جلوه های شیفته کننده طبیعت که به یکی از پرجاذبه ترین جنبههای گردشگری در جهان تبدیل شده ، در کشورمان نیازمند برنامه ریزی و ایجاد زیرساختهاست . اکوتوریسم به ویژه در برنامه ریزیهای جهانگردان اروپایی و خاور دور جایگاه ویژه ای دارد و در طرح توسعه هزاره جدید کشورهای در حال توسعه که برای رونق جهانگردی از سوی کارشناسان سازمان ملل متحد تدوین شده ، دیدارازاکوتوریسم کشورهای کهن خاورمیانه جایگاه ویژه ای یافته است.سازمان ملل اعتقاد دارد که کشورهایی نظیر ایران که دارای پدیده های باستانی و سطوح افسون کننده منابع طبیعی است ، شایستگی آن را دارد که از صنعت جهانگردی ۵۰۰ میلیارد دلاری بین المللی سهم بالایی را به خود اختصاص دهد . مطابق آخرین آمار اعلام شده ، در سال گذشته از مجموع اندک گردشگران واردشده به ایران تنها ۲ /۲ درصد اکوتوریست بوده اند . برخی از کارشناسان عرصه گردشگری با اشاره به اینکه اکوتوریسم در دنیا جایگاه خاصی را به خود اختصاص داده بر تهیه نقشه بیابان گردی برای گردشگران در جهت بازدید از بیابانهای ایران به عنوان جاذبه های منحصربه فرد فرد ، تشکیل گروههای محلی بومی بر پایه اکوتوریسم و بهره گیری ازدکترین گردشگری بر پایه ملی تاکید می کنند.نداشتن نقشه بیابان گردی در کشور را از دیگر ضعفهای صنعت اکوتوریسم در ایران است . در کشور ایران بیابان های منحصربه فرد فردی وجود دارد که با توجه به کارهای کارشناسی صورت گرفته و تحقیقات به عمل آمده این بیابان ها در هیچ کجای دنیا وجود ندارد .

بی تردید این صنعت در قرن آینده اولین شاخص اقتصادی هر کشوری خواهد بود . این بدان معنی است که در قرن ۲۱ صنعت جهانگردی از نظر میزان سرمایه گذاری و اشتغال که ایجاد خواهد کرد نقش موثری را در تأمین منافع ملی کشورها و نیز در بخش اقتصاد ، فرهنگ و … خواهد داشت .در این میان ، گردشگری طبیعت که به نام اکوتوریسم نامیده می شود پدیدهی نسبتاً تازه ای است که فقط بخشی از کل صنعت تورسیم را نشان میدهد . باید توجه داشت که گردشگری طبیعت با گردشگری معمولی و فراگیر تفاوت اساسی دارد . زیرا در توریسم طبیعت اثرات کمتری بر پیکر محیط زیست و بافت فرهنگی واردشده و ضمنا این نوع فعالیت ، عوامل زیربنایی کمتری را طلب می کند با توجه به تبعات مختلف فرهنگی و اجتماعی گردشگران خارجی در کشورهای اسلامی به تاکید بر جنبههای محیطی و جغرافیایی طبیعی ممالک اسلامی همگام با سرمایه گذاری در جهت جذب گردشگری طبیعت می توان آینده بهتری را برای برنامه ریزی منسجم در جهت توسعه صنعت اکوتوریسم و بالطبع رشد اقتصادی و افزایش مراودات فرهنگی فراهم نماییم . دین مبین اسلام هم در قرآن و هم در سنت به کرات به بعد تبادل فرهنگی و تعامل صلح آمیز ناشی از سفر اشاره فرموده است . در بیش از بیست آیهی شریفهی قرآن مجید سیروسفر مورد سفارش قرار گرفته و به صیغه ی امر آمده است . نماز مسافر هم مشمول تخفیف قرار گرفته و شکسته است همچنین از امر واجب روزه نیز معاف شده است .بررسی های انجام گرفته در سال ۲۰۰۰ نشان می دهد که صنعت گردشگری با ایجاد درآمدی معادل ۴۷۶ میلیارد دلار دوازده درصد اقتصاد جهانی را شامل می شده است .در این سال صنعت گردشگری دارای نرخ رشد ۷.۴ درصدی بوده و تعداد گردشگران به ۶۹۹ میلیون نفر بالغ گردیده است.

بر طبق پیش بینی انجام گرفته توسط سازمان گردشگری جهانی در سال ۲۰۲۰ تعداد گردشگران به ۱.۵۶ میلیارد نفر خواهد رسید . متأسفانه سهم جهان اسلام در این میان بسیار ناچیز و قابل اغماض است . که از این بابت هم در درون خود و هم در عرصههای بین المللی زبانهای فراوان مادی و فرهنگی را متحمل شده است . از دیگر جنبههای مثبت جهانگردی تاکید بر تبادل فرهنگها و هم زیستی مسالمت آمیز بین ملت هاست . توریسم ابزاری برای ارائه ارزشهای فرهنگی ، اسلامی و انسانی به جامعه بشریت است . در واقع توریسم بستر مناسبی را برای ارزشهای انسانی فراهم می سازد و در صورتی که کشورهای مسلمان به ویژه جمهوری اسلامی ایران در این زمینه آگاهانه قدم بردارند می توانند از طریق توریسم بخشی از پیامدهای انقلاب اسلامی را به ملتهای جهان که جویندگان حقایق معنوی و فرهنگی هستند انتقال دهند .

نتیجه گیری

گردشگری مبتنی بر طبیعت . بخش به سرعت رشد یابنده ای در نظام بازار جهانی گردشگری است . مکانهای هدف این نوع گردشگری عمدتا پارکهای ملی ذخیره گاههای حیات وحش . سیماهای طبیعی جذاب و تماشایی ومناطق بکر و دست نخورده است . اما در مقابل ، اکوتوریسم . نوعی گردشگری طبیعی هم به صورت مستقیم از طریق مشارکت در اقدامات و برنامههای حفاظتی وهم به طور غیرمستقیم از طریق ایجاد درآمد برای جوامع محلی و در نتیجه ایجاد انگیزه برای آنها در جهت حفاظت از میراثهای طبیعی فعالانه عمل می نماید . اکوتوریسم مسئله ایست که باید به دقت مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار گیرد ولی آنچه که مهم است این است که اکوتوریسم به عنوان یک صنعت و یک منبع حفاظت از طبیعت که توأم با در آمدزایی است مطرح می گردد . اگر اکوتوریسم در بسیاری از شهرهای جهان به یک منبع پر درآمد تبدیل شده نباید تردید کرد که ناشی از برنامه ریزی دقیق و علمی بوده است نه تنها در تمام این کشورها اکوتوریسم به صورت تخصصی و مبتنی بر نیازهای روز تدریس می شود بلکه پروژه های عجیب و غریبی نیز جهت تشویق سرمایه گذاران برای جذب اکوتوریست انجام می شود . ایران به لحاظ ماهیت زیست محیطی ، منابع مهم طبیعی ، جغرافیای اقلیمی و تنوع زیستی دارای بهترین زمینه برای جذب اکوتوریستها در سطوح ملی و بین المللی بوده و به دلیل تنوع جاذبه های طبیعی و تاریخی رتبه پنجم و به لحاظ تنوع اقلیمی رتبه دوم را در بین کشورهای جهان به خود اختصاص داده است . با این وصف از نظر جذب گردشگر در میان کشورهای جهان جایگاه هشتادم را داراست و میانگین درآمد سهم ایران از درآمد صنعت گردشگری جهان ۰/۰۴ درصد است . بر اساس آمارهای اعلام شده طی سالهای گذشته از مجموع گردشگران وارد شده به ایران تنها ۲/۲ درصد آنها اکوتوریست بوده اند . و آخر اینکه تا هنگامی که به غلط نفت تولید می کنیم و با هر قیمتی که آن را از ما بخرند حاضر به عرضه آن هستیم دیگر دلیلی برای رفتن به سوی تولید وجود ندارد . اکوتور بسم صنعتی است که به راحتی می تواند جایگزین صنعت نفت در آینده باشد .

منابع

– پاپلی یزدی، محمد حسین و سقایی، مهدی. (۲۰۱۷) “گردشگری (ماهیت و مفاهیم)”، انتشارات سمت، تهران.

– رخشانی نسب و وارثی. ( ۲۰۱۸) . چالشها و فرصتهای توسعه اکوتوریسم در ایران ، مجله علمی پژوهشی فضای جغرافیایی ، سال نهم شماره ۲۸ ( ص : ۴۱_ ۵۵ ) دانشگاه آزاد واحد اهر

– فنل، دیوید. (۱۳۸۵)، “مقدمه ای بر طبیعت گردی”، ترجمه جعفر اوالی قادیکالیی. انتشارات دانشگاه مازندران

– ظهوریان، منیژه و امیری، آزاده. (۲۰۱۹)، “مجموعه مقالات اکوتوریسم و توسعه پایدار”

مجنونیان، هنریک. (۲۰۱۹)، “مناطق حفاظت شده و توسعه پایدار”،  اتحادیه جهانی حفاظت، تهران، انتشارات سازمان حفاظت از محیط زیست

– محلاتی، صلاح الدین. (۲۰۱۸)، “درآمدی بر جهانگردی”، تهران، انتشارات دانشگاه شهید بهشتی

– مولایی هشتجین، نصراله و خوشنود، نادعلی. (۲۰۱۷) “اکوتورسسم و توسعه در کنار عملکرد مسلط جزایر خارک و خارکو”، مجموعه مقالات همایش منطقه‌ای جغرافیا، گردشگری و توسعه پایدار، دانشگاه آزاد اسلامی واحد ترهان مرکزی، تهران.

– Cater E. (2000), “Ecotourism in the Third World: problems for sustainable development”. Tourism Management 24, 85–۹۰٫

– Donald E. Lundberg,M. (1995), krishnamoorthy and Mink H.stavenga. TourismEconomics, John Wiley & Sons, Inc.,New York

– English Tourist Board. (2000), The green light; A Guide to Sustainable Tourism.

–  Goodwin, Harold. (1995), “Tourism and the Environment”, Biologist 42, 3:129-133

– Wallace, G. N. and S. M. Pierce. (1996), “An evaluation of ecotourism in Amazonas, Brazil”. Annals of Tourism Research 23(4):843–۸۷۳

BGCONF01 poster

نمایش بیشتر

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا